ابزار خوشنویسی

ابزار خوشنویسی

بی شک یکی از شروط موفقیت در هر امری ، علاوه بر مهارت و ذوق و دقّت فاعل عمل، داشتن ابزار و وسیله نیکوست و بدون آن، چه بسا کاستی و نقص در رسیدن به هدف حادث گردد. در امور هنری که هنرمند با طبع و سلیقه حساس و ظریف خود جزیی ترین نکات را ازنظر دور نداشته و با وسواس خاص به خلق اثری می پردازد، فراهم کردن ابزار خوشنویسی مرغوب و مناسب اهمیت والایی پیدا میکند .
۱- قلم ۲– قلمدان ۳– قلمتراش ۴- قط زن ۵– دوات شامل لیقه ومرکب ۶– زیر دستی ۷– کاغذ . ۸ – مسطره یا مسطر که کمتر بکارمی رود که ذیلاً بشرح آنها می پردازیم .

قلم

داشتن قلم خوب و مناسب یکی ازمهمترین شروط است و از نشانه ها ی قلم خوب این است که رسیده باشد یعنی نه خام باشد نه سوخته؛ و نشان پختگیش آن است که رنگ آن سرخ وسفید باشد نه سیاه و زرد و سرخی که بغایت سرخ و سفیدیش بغایت سفید باشد . راست باشد و رگهای پوست آن نیز راست و هموار باشد. گره وپیچ نداشته باشد . پهن نباشد و قط آن دقیقا” مدور باشد . بدین معنی که اگر قلم را روی سطح صافی بغلتانیم روان وصاف بغلتد . درکوتاهی و بلندی بحد اعتدال باشد. اندرون سفید و سوراخ میان آن تنگ باشد و سبک نباشد. درضمن سوراخ میان قلم باید تا به انتها باز بوده تا جریان هوا از درون آن براحتی عبور کرده و به جریان مرکب کمک کند . درمورد سختی قلم نیز پاره ای از اساتید گذشته معتقد به سختی آن و پاره ای اعتدال درسختی را تجویز کرده اند ، اما به نظر میرسد که این بستگی به نوع کاغذی دارد که بر روی آن می نویسیم وآنچه که من از استاد خود شنیدم این است که: برای کاغذهای زیر قلمی که سخت نباشد و برای کاغذهای نرم و لطیف قلم سخت ارجح است. ازکتاب ( فواید الخطوط ) نقل است که: نشانه خوبی قلم آن است که موقع تراشیدن ، تراشۀ قلم به بیرون نجهد، بلکه همانجا بر زمین بریزد . نکتۀ قابل ذکر اینکه درانتخاب قلم حتما” برای مشق های ریز(خفی) قلم نازک و برای مشقهای درشت (جلی) قلم با قطر بیشتر انتخاب شود تا هنگام تراش قلم به تناسب و قاعده درآید . برای اطّلاع به استحضار میرساند که پاره ای از اساتید مثل حاج طاهرتبریزی خوشنویس از قلم فلزی استفاده می کردند و دم آنرا خود به شیوه خاصی می ساییدند . ولی بکارگیری قلم فلزی توصیه نمی شود.
نام انواع قلم به ترتیب از ریز تا درشت بشرح زیر می باشد :
۱- قلم غبار ۲- خفی ۳ – کتابت ۴ – جادو ۵- مشق ۶-سرفصلی ۷- جلی ۸- کتیبه

قسمت های مختلف قلم

قسمت های مختلف قلم

قلمدان

که آن ظرفی است جهت نگهداری قلم ها برای جلوگیری ازصدمات ناشی از ضربه و شکستن و خراب شدن نوک قلم و سهولت حمل آن ، بدین ترتیب از هر ظرف مطابق سلیقه میتوان استفاده کرد. ولی باید دقّت داشت که در داخل ظرف از جهتی که نوک قلمها با ظرف تماس پیدا میکند حتما” جسم نرمی مثل ابرتعبیه نمود.
قلمتراش درمورد قلمتراش وانواع آن به ذکراین نکته اکتفا می شود که بعضی خوشنویسان ازقلمتراش دو تیغه استفاده کرده و بعضی دیگر از ۳ تیغ یا چهارتیغ و غیره وکلا” ازخصوصیات آن این است که قرص و محکم بوده و بخصوص تیغه های آن ازجنس مرغوب و صیقلی باشد و بخصوص لبه ی تیغه آن بسیار هموار و بدون زدگی و فرورفتگی باشد و براحتی تیزشده و به سرعت کند نشود و دراثر تماس با قلمهای سخت و بخصوص هنگام قط زدن لبه آن صدمه نبیند که این مسئله خود بستگی بسیار به نحوه ی آب دادن تیغه هنگام ساختن قلمتراش دارد ( تا آنجا که من اطّلاع دارم درحال حاضر برای تیغه های مرغوب ازجنس سوهان سوئدی استفاده میشود). ولی بهرحال چون ساخت قلمتراش ازعهده خوشنویس خارج است، باید اساتید ماهر در فن ساخت قلمتراش را یافت و از محصولات آنها استفاده نمود.

قط زن

درمورد قط زن ۲ قول است . یکی که معتقدند ازچوب سخت و استخوان مانند آبنوس و عاج و بعضی دیگر معتقدند که نباید زیاد سخت باشد و بهتراست از جنس شاخ باشد مثل شاخ گاو و شاخ بزکوهی که نسبتاً نرم وملایم است. چه اگر ازجنس استخوان و عاج باشد، بدلیل سختی زیاد باعث صدمه خوردن تیغه قلمتراش هنگام قط زدن میشود و معروفست که میرعماد نی هندی داشته . بهرحال آنچه که شخص است این است که سختی قط زن نباید آنقدر باشد که دم قلمتراش صدمه ببیند و دیگر آنکه سطح آن هموار باشد تا درموقع زدن قط، قلم ریشه دار نگردد . درضمن باید دقّت نمود که قط زن متناسب با اندازه قلم انتخاب گردد و انحنای سطح آن بطریقی باشد که میدان قلم دقیقا”روی سطح قط زن بنشیند و بخصوص دم قلم قرص و محکم روی قط زن قرارگیرد .

دوات شامل ( لیقۀ مرکب )

درمورد دوات رعایت نکات زیرضروری است : اول اینکه بهتراست دوات سرگشاد باشد و عمق آن زیاد نباشد .درعین حال خیلی سبک نباشد ،چه در موقع مرکّب برداری ، یا یک دست تکان خورده وباعث اذیت است . واما لیقه، عبارت است چندین رشته نخ ابریشم تابیده است که درون دوات می گذارند و به مرکب می آلایند و فایده اش این است که از ریختن و پاشیدن مرکب مانع می شود و مرکب را به اندازه به دم قلم میدهد. دربازار هم نوع طبیعی آن یافت میشود و هم نوع مصنوعی آن و از هرکدام که استفاده شود ، بهتراست که قبلا”جوشانده شود تا باعث فساد مرکب نگردد. درمورد مرکب باید دانست که هم نوعی که از مواد طبیعی تهیه شده موجود است و هم نوع شیمیایی آن که اولی مرغوب تر و بهتر است. اما درمورد ساخت آن طرق و شیوه های بسیار متنوع و مختلف وجود دارد و اجمالا”متذکّر میشود که دراکثر شیوه هایی که درقدیم بکار گرفته میشده ( برای مرکب مشکی ) از دوده که چربی آن گرفته شده باشد .(برای گرفتن چربی، دوده را درکرباسی پیچیده و درخمیر می گذارند و سپس آنرا بر سرخشتی درتنور می نهند تا خمیر پخته شود .به این صورت چربی دوده دراثر حرارت گرفته میشود ). صمغ عربی بی جرم و مازو و نمک یا کافور و برگ مورد وحنا استفاده می شده است .و بعضاً موادی چون نوشادور نبات مصری ، عسل، زعفران و غیره نیز مخلوط میکردند. البتّه هرکدام مقادیر مخصوص وپس از طی مراحل خاصی آمیخته میشده . توضیح کامل این روشها از حوصله این مبحث خارج است و لذا به تذکّراتی چند درمورد مرکبهای موجود در بازار ونحوه استفاده ازآنها پرداخته میشود .
امروزه دونوع مرکب مشکی آماده یا خشک دربازار موجوداست . از نوع خشک آن که مرغوب باشد، میتوان استفاده آن به میزان لازم آب جوشیده ی سرد شده به آن اضافه شود. (در روی بعضی ازمرکبها دستورتهیه نمود و برای تهیه ای است که توصیه می کند با گلاب تهیه شود ، که چون امروزه اغلب گلابها ناخالص است و ناب نیست، توصیه میشود از همان آب جوشیده سرد شده استفاده شود ). پس از افزودن آب چند روزی صبر کرده تا مرکب درآب حل شود. درضمن درخلال این مدت مرتباً باید آنرا بهم زد تا خوب مخلوط گردد و بعد از آن شایسته است که حتماً آنرا با تنظیف ریزی ۲ بار صاف نمود تا کلیه ی ناخالصی اش جدا شود و باعث کپک زدن مرکب نگردد، سپس آنرا درظرفی ریخته و بموقع حاجت استفاده میکنیم .این نکته قابل ذکر است که درتمام مراحل تهیه مرکب باید دقّت نمود که ظروف مورد استفاده درتنظیف و کلاً هرچیزی که ازآن استفاده میشود ؛ کاملاً تمیز و بقول معروف استرلیزه باشد ،چه
درغیر اینصورت مرکب بعد از مدتی کپک می زند. بهتراست که درون ظرفی که مرکب را نگه میداریم، تعدادی ساچمه بیاندازیم تا قبل از استفاده براحتی با تکان دادن مخلوط شود .دراین صورت باید از استفاده ی ظروف شیشه ای خود داری کرد. درضمن بهتر است مرکب براق نباشد. میزان لازم مرکب برای دوات به اندازه ای است که اگردوات را برگردانیم ، مرکبی ازآن نچکد . درضمن شایسته است، خوشنویس همواره ۲ عدد دوات در اختیار داشته باشد تا اگر هنگام کار، یکی ازدواتها غلیظ شد ولازم شد ، روی آن اندکی آب اضافه شود، از دیگری استفاده کند، چرا که بعد از اضافه کردن آب مدتی طول میکشد تا دوات حال بیاید. این امربخصوص در سر امتحان لازم است . لازم است درموقع لزوم لیقه ی دوات عوض شود و هرگاه که از دوات استفاده نمی شود درآن را ببندیم تا از گرد وغبار مصون بماند.

زیردستی

که بهترین آن دولایه چرم منفضل است که بر روی هم گذاشته و دوجانب آن را درگوشه چپ بهم بدوزند. لازم است سطح چرم صاف و بدون چین و چروک باشد و سطح آن هموار و بدون کلفتی و نازک باشد. امروزه میتوان ازچرم گاوی طبیعی استفاده نمود. درضمن لازم است ابعاد زیردستی متعادل باشد و زیاده از حد بزرگ یا کوچک نباشد .

کاغذ

که درقدیم خوشنویسان انواع آنرا با دقّت و وسواس خاصی تهیه میکردند ؛ ولی امروزه انواع آن براحتی قابل تهیه است . لازم است که سطح کاغذ ملایم و صاف و مساعد با کار کتابت باشد وخشن و ناصاف و زیاده لغزنده نباشد. سطح آن چرب نباشد. نکته قابل ذکر، اینکه درشب از کارکردن بر روی کاغذهای سفید و براق باید اکیدا”خودداری کرد ،چه باعث ضعف قوت بینایی میشود و بهتراست ازکاغذهای نیمرنگ استفاده شود . اما ساخت کاغذهای الوان و ابروباد و مهره زدن وآهار دادن و دو لایه کردن آن طرق گوناگون و متنوعی دارد که خود، وقت جداگانه ای برای توضیح روشهای آن می طلبد. انشاء ا… با همکاری هنرجویان جلسه ای به این امر اختصاص یابد.

مسطره یا مسطر

که وسیله ای بوده جهت تعیین سطرها و حدود و متن ها که در زیرکاغذ میگذاشتند و گاهی روی مقوایی را به فواصل دلخواه نخهای تابیده میدواندند و آنرا زیر کاغذ گذاشته و با انگشت روی نخها فشار می آوردند، تا اثرآنها روی کاغذ بماند وخطوط مستقیم سطر معین شود . ولی امروزه بجای آن از انواع آلات مهندسی مثل خط کش وگونیا وپرگار وغیره میتوان استفاده نمود.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

bigtheme